Kafkasya ve Orta Asya sahip olduğu zengin petrol ve doğal gaz kaynakları ile her zaman dünya enerji politikalarında başat rol oynamıştır. Ekonomik büyüme ve güçlü sanayinin temel koşulu enerji kaynaklarını kontrol etmekten geçmektedir. Bunun bilincinde olan devletler bu coğrafyadaki ülkelerle ortak projeler geliştirmeye özen göstermekte, mevcut enerji sevkiyat kapasitelerini artırmayı planlamaktadırlar.
Ukrayna-Rusya Savaşı ile ortaya çıkan enerji krizi Avrupa’yı Rusya harici alternatif enerji projelerini değerlendirmeye itmiştir. Var olan projelerin geliştirilmesi yönünde çalışmalar yürütülmekte, sadece Avrupa’da olmayıp diğer devletlerde de enerji çeşitliliğine önem verilmeye başlanmıştır.
Azerbaycan’ın Şah Deniz gaz sahasında üretilen doğal gaz, hâlihazırda Güney Gaz Koridoru vasıtasıyla Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı (TANAP) ve Trans Adriyatik Boru Hattı (TAP) ile Avrupa’ya taşınmaktadır. Azerbaycan Trend haber sitesinin verdiği bilgiler çerçevesinde, Azerbaycan’dan Avrupa’ya gaz arzı 2021 yılında 8 milyar metreküpten 2022 yılında 11 milyar metreküpe çıkmıştır. 2023 yılında arz hedefi 12 milyar metreküp olup yılın ilk 7 ayında bu hedefin 6,6 milyar metreküpü gerçekleştirilmiştir. Bunlara ek olarak, 2023 yılında 24,5 milyar metreküp Azerbaycan gazının dünya pazarıyla buluşmuş olacağı tahmin edilmektedir.
Hazar bölgesinin bir diğer önemli projesi Trans Hazar Doğalgaz Boru Hattı’dır. Bu projeyle Türkmenistan doğal gazının Türkiye ve Avrupa Birliği’ne taşınması amaçlanmaktadır. Türkmen boru hattı ile ilgili ilk girişimler Türkmenistan Devlet Başkanı Gurbanguli Berdimuhamedov’un 2007 yılında Brüksel’e yaptığı resmi ziyaret kapsamında başladı. Brüksel’de Avrupa Komisyonu Başkanı, Avrupa Komiserleri ve diğer AB yetkilileri ile müzakerelerin başlatılması kararlaştırıldı. Sonrasında AB temsilcileri tarafından Türkmenistan’a ziyaretler gerçekleştirildi. Toplantıların bir sonucu olarak 2008 yılında Türkmenistan ve Avrupa Birliği arasında enerji alanında iş birliğine yönelik mutabakat sağlandı. Ve ilgili ülkeler arasındaki diyalog süreci hâlen devam etmektedir.
2022 yılında Türkmenistan Avaza’da gerçekleştirilen Üçlü Liderler Zirvesi kapsamında Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan Devlet Başkanları enerji konusunu da ele almışlardır. Bu konu hakkında ortak bir irade ortaya koyulması gerekliliğinin altı çizilmiştir. Üç devletin iş birliğiyle Türkmen gazının Avrupa’ya aktarabileceği, sadece bölge için değil dünya ekonomisine de katkı sağlanabileceğinin mümkün olduğu belirtilmiştir.
Bu konuya ek olarak, Türkmenistan Dışişleri Bakanı Raşit Meredov yaptığı basın açıklamasında doğal gaz boru hattının inşası için siyasi, ekonomik ve mali engellerin bulunmadığını belirterek projenin gerçekleştirilmesi hususunda iş birliklerine açık olduklarını ifade etmiştir. Türkmenistan devlet yetkililerinin yanı sıra, Türkiye ve Azerbaycan tarafından da projeye yönelik iş birliği mesajları verilmektedir.
Hazar Deniz’inin altından Türkmenbaşı Bakü arasında inşa edilmesi planlanan boru hattı, Güney Gaz Koridoruna entegre edilerek Türkmen gazının uluslararası piyasaya dağıtımı sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu sebeple iki ülke arasında 78 km uzunluğunda bir boru hattının kurulması gerekmektedir.
Global Energy Center’ın kıdemli araştırmacılarından John Roberts’a göre Türkmenistan’dan Azerbaycan’daki Sangaçal gaz işleme terminaline ilk safhada yılda yaklaşık 5 milyar metreküp gaz tedarik edilebileceğini ve 400-600 milyon dolarlık bir piyasa değerinin elde edilebileceğini iddia etmektedir. Türkmen gazı projesinde ulaşılması hedeflenen hacim ise ise yıllık 30 milyar metreküptür.
Trans Hazar Doğalgaz Boru Hattı ile ilgili ilk girişimlere 2007 yılında başlanmasına rağmen projenin uygulanmasına yönelik çalışmalar günümüzde devam etmektedir. Sürecin uzamasında teknik, politik ve mali etkenlerin rolü büyüktür. Projenin finansmanı konusunda tam netlik sağlanamamasına rağmen, Azerbaycan tarafının bahse konu boru hattının Güney Gaz Koridoruna eklenmesi bağlamında destekleyici niyeti haizdir. Ayrıca, Türkmenistan ve Azerbaycan arasındaki deniz tabanının sınırlandırılması konusunda bir konsensüse de ihtiyaç duyulmaktadır.
Hâlihazırda Hazar Denizindeki gaz kaynakları hem Türkiye’ye hem de Avrupa’ya ulaştırılmaktadır. Türkmenistan doğalgazının Güney Gaz Koridoruna entegrasyonu amacından hareketle, Hazar Denizi kaynaklı gaz sevkiyatında bir artış meydana gelecektir. Avrupa’daki gaz arzının çoğalmasıyla, AB ülkelerinin ihtiyaçlarının karşılanması ve enerji piyasalarının toparlanması muhtemeldir.
Hazar Denizi kaynaklı boru hatlarının geliştirilmesi ve yeni boru hatlarının devreye girmesiyle Avrupa’da ve Türkiye’de arz güvenliği ve çeşitliliği sağlanacaktır. Doğal gaz piyasasındaki fiyatların dengeye gelmesiyle birlikte, bölgede enerji kaynaklarını bir tehdit mekanizması gibi işleten ülkelerin etkinliği peyderpey azalacaktır.
İçinde bulunduğumuz yıl içerisinde Türkiye’de doğal gaz yatakları keşfedilmiş olup yeni keşifler için çalışmalar devam etmektedir. Hem keşif hem de Türkiye’den Avrupa’ya nakli gerçekleşen gaz miktarının Türkmen gazıyla artma potansiyeli, ülkemizin doğal gaz boru hatlarının kesişme merkezindeki konumunu da güçlendirmeye başlamıştır.
Türkiye’nin büyük endüstriyel sıçrama hedefi doğrultusunda rantabl koşullarla temin edilebilecek Türkmen gazı, üretim maliyetlerimizi düşürerek ekonomimize pozitif dışsallık boyutunda katkı sağlayacaktır.